BUXORO AMIRLIGI TA’LIM TIZIMI MANBALARDA AKS ETISHI (Journal of Uzbekistan’s Development and Research, 2025)
Temuriylar davrida Turkiston ustidan hukmronlik barham topganidan so‘ng, XVI asr boshlaridan boshlab shakllana boshlagan Buxoro xonligi davrida maktab va madrasalar asosan ilohiyot (diniy) yo‘nalishdagi ta’lim beruvchi muassasalar holiga keldi. Ayniqsa, XVI–XIX asrlarda tabiiy fanlar bo‘yicha mutaxassis kadrlarga bo‘lgan ehtiyojning qondirilmasligi Buxoro xonligining ko‘plab sohalarda orqada qolishining asosiy sabablaridan biriga aylandi. XVIII asr boshlarida, ayniqsa Abulfayzxon hukmronligi davrida viloyatlarda ayirmachilik (separatistik) kayfiyatlarning kuchayishi natijasida markaziy hokimiyat zaiflashdi va buning oqibatida iqtisodiyot bilan bir qatorda ta’lim muassasalari ham jiddiy zarar ko‘rdi. Biroq, 1740 yilda Nodirshohning Buxoro xonligini o‘z hukmronligi ostiga olganidan so‘ng Mang‘it sulolasining hokimiyat tepasiga kelishi bilan Buxoro xonligi boshqaruvida Chingizxon qonunlarining ahamiyati pasaya boshladi. Ayniqsa Shoh Murod davridagi islohotlar natijasida ta’lim sohasini ham o‘z ichiga olgan holda davlat boshqaruvi to‘liq islomiy mafkuraga asoslana boshladi. Shu tariqa Buxoro xonligi amirlik boshqaruv tizimiga o‘tdi. Shunga qaramay, maktab va madrasalarga bo‘lgan e’tibor ortgan bo‘lsa-da, ta’lim mazmuni va uning amaliy mexanizmi avvalgi davrlardan uncha farq qilmagan holda davom ettirildi. Quyida keltiriladigan ma’lumotlardan bu holat yaqqol ko‘rinib turadi.